Việt Nam bị đưa vào danh sách “Quốc gia nước ngoài ưu tiên – PFC” trong Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026
Ngày 30/4/2026 vừa qua, Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR – Cơ quan chức năng) đã công bố Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 (Special 301 Report) về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại các nước đối tác thương mại của Hoa Kỳ. Trong báo cáo này, Việt Nam được xác định là “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” (Priority Foreign Country – PFC), tức mức xếp loại cảnh báo cao nhất theo cơ chế Đặc biệt 301. Đây cũng là lần đầu tiên sau 13 năm, Hoa Kỳ áp đặt mức cảnh báo cao nhất này với một đối tác, trước đó là Ukraine trong báo cáo năm 2013. So với năm 2025, thì Việt Nam được xem là “lên hạng”.
Giải thích về các nhóm trong Báo cáo Đặc biệt 301.
| Phân loại | Giải thích |
|---|---|
| Priority Foreign Country (PFC) | Việt Nam là một quốc gia có vấn đề về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ (PFC) do “liên tục thất bại” trong việc giải quyết những lo ngại kéo dài về bảo vệ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ |
| Priority Watch List (PWL) | Các đối tác thương mại trong Danh sách PWL nêu lên những mối lo ngại đáng kể nhất liên quan đến việc bảo vệ hoặc thực thi quyền sở hữu trí tuệ không đầy đủ, hoặc các hành động khác hạn chế khả năng tiếp cận thị trường đối với những người dựa vào việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. |
| Watch List (WL) | Các đối tác thương mại sau đây nằm trong danh sách theo dõi năm nay và cần được chú trọng hợp tác song phương để giải quyết các vấn đề sở hữu trí tuệ tiềm ẩn. |
Báo cáo Đặc biệt 301 (Special 301 Report) và Thuế 301 (Section 301 Tariff) là gì?
Báo cáo Đặc biệt 301 (Special 301 Report) là văn bản đánh giá thường niên do Cơ quan chức năng Mỹ ban hành. Nội dung báo cáo tập trung phân tích thực trạng bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ của các đối tác thương mại trên toàn cầu, từ đó đưa ra các mức xếp loại cảnh báo cụ thể.
Thuế 301 (Section 301 Tariff) là biện pháp thuế quan trả đũa mà Chính quyền Mỹ áp đặt lên hàng hóa nhập khẩu từ các quốc gia bị cáo buộc vi phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc có các hành vi thương mại không công bằng theo kết luận của Báo cáo Đặc biệt 301. Quy trình này thường bắt đầu từ các danh định trong báo cáo, dẫn đến các cuộc điều tra chính thức. Dựa trên kết luận điều tra, Hoa Kỳ sẽ thực thi các biện pháp trừng phạt kinh tế đa dạng, phổ biến nhất là áp thuế bổ sung.
Trung Quốc là minh chứng điển hình và khốc liệt nhất cho việc thực thi Thuế 301. Vào năm 2018, dựa trên các cáo buộc về vi phạm bản quyền và chuyển giao công nghệ cưỡng ép, Chính quyền Mỹ đã kích hoạt lệnh áp thuế từ 7,5% đến 25% lên danh mục hàng hóa nhập khẩu trị giá hơn 370 tỷ USD từ quốc gia này. Đây là tiền lệ quan trọng mà các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam cần đặc biệt lưu ý trong bối cảnh địa chính trị hiện nay.
Tại sao Việt Nam nằm trong nhóm cao nhất của Báo cáo Đặc biệt 301?
Năm 2025, Việt Nam từng được ghi nhận trong Nhóm theo dõi ưu tiên (PWL). Tuy nhiên, phía Hoa Kỳ đánh giá rằng các nỗ lực cải thiện thực trạng của chúng ta vẫn chưa đạt kỳ vọng, dẫn đến quyết định “nâng hạng” Việt Nam lên mức cảnh báo cao nhất trong báo cáo năm 2026.
Dưới đây là các quan ngại trọng điểm từ Chính quyền Mỹ theo Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026, vốn là tiền đề cho các biện pháp phòng vệ thương mại và điều chỉnh chính sách thuế nhập khẩu Mỹ trong tương lai:
- Vi phạm bản quyền trực tuyến (Online piracy): Mỹ xác định Việt Nam là nơi đặt máy chủ của nhiều dịch vụ vi phạm bản quyền quy mô toàn cầu. Điều này gây thiệt hại trực tiếp cho ngành công nghiệp nội dung số của Hoa Kỳ.
- Hàng giả (Counterfeiting): Tình trạng buôn bán hàng giả đang gia tăng mạnh mẽ thông qua các kênh thương mại điện tử, livestream và tại các chợ truyền thống.
- Hạn chế trong thực thi tại biên giới (Border interdiction): Mặc dù cơ quan Hải quan đã được trao quyền chủ động (ex officio) từ năm 2022, nhưng Mỹ đánh giá quyền này vẫn chưa được sử dụng hiệu quả để ngăn chặn hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
- Phần mềm không có bản quyền (Unlicensed software): Việc sử dụng phần mềm “lậu” trong các cơ quan chính phủ và doanh nghiệp nhà nước (SOEs) vẫn là một mối lo ngại lớn chưa được giải quyết triệt để.
- Chiếm dụng tín hiệu truyền hình (Broadcast signal theft): Hiện tại vẫn thiếu các chế tài hình sự đủ mạnh đối với hành vi chiếm dụng tín hiệu truyền hình cáp và vệ tinh được mã hóa.
Các rủi ro trừng phạt mà Việt Nam có thể phải đối mặt
Trong vòng 30 ngày tới, Chính quyền Mỹ sẽ tổ chức đánh giá xem có cần thiết tổ chức điều tra Việt Nam theo các vấn đề được nêu trong Báo cáo Đặc biệt 301 không? Một cuộc điều tra thì sẽ tốn nhiều công sức của các bên. Và như thông lệ, đã đi thanh tra thì sẽ ra lỗi. Nên nếu có thể, tôi mong rằng không có cuộc thanh tra nào cả.
Các mức độ trừng phạt mà Việt Nam có thể gặp phải.
- Thỏa thuận ràng buộc (Binding agreements): Mỹ có thể yêu cầu Việt Nam ký kết các cam kết song phương bắt buộc nhằm thay đổi chính sách pháp luật về sở hữu trí tuệ.
- Đình chỉ các ưu đãi thương mại (Suspension of trade concessions): Mỹ có thể tạm dừng các ưu đãi thuế quan mà Việt Nam đang được hưởng (ví dụ: các lợi ích từ quy chế tối huệ quốc hoặc các chương trình ưu đãi thuế quan khác nếu có).
- Thuế quan bổ sung (Additional tariffs): Đây là kịch bản doanh nghiệp lo sợ nhất: Mỹ áp đặt các mức thuế đối ứng lên hàng hóa Việt Nam. Tương tự như cuộc chiến thương mại Mỹ – Trung, các mặt hàng chủ lực như gỗ, dệt may, da giày hay điện tử có thể bị đánh thuế thêm 10%, 25% hoặc cao hơn.
- Hạn chế nhập khẩu (Import restrictions): Thay vì đánh thuế, Mỹ có thể sử dụng các biện pháp phi thuế quan để hạn chế số lượng hàng hóa Việt Nam vào thị trường của họ.
- Hạn chế liên quan đến dịch vụ (Service-related restrictions): Rủi ro này không đánh vào hàng hóa hữu hình mà đánh vào các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ.
Quốc gia nào đang chịu trừng phạt bởi Section 301?
Trung Quốc là minh chứng rõ nhất cho việc bị áp Thuế 301. Sơ lược như sau:
- Năm 2018. Một cuộc điều tra theo Mục 301 xác định rằng các hành vi, chính sách và thông lệ của Trung Quốc liên quan đến chuyển giao công nghệ, sở hữu trí tuệ và đổi mới là không hợp lý và mang tính phân biệt đối xử. Kết quả là, vào năm 2019, Hoa Kỳ đã áp đặt thêm thuế quan từ 7,5% đến 25% đối với khoảng 370 tỷ đô la hàng nhập khẩu từ Trung Quốc thuộc bốn danh mục (danh mục 1-4A).
- Sau bốn năm áp dụng, việc xem xét lại các mức thuế này đã dẫn đến việc tăng thuế thêm lên đến 100% đối với một số sản phẩm nhất định. Việc xem xét bốn năm cũng đưa ra một số trường hợp miễn thuế đối với một số máy móc sản xuất tấm pin mặt trời và khả năng miễn thuế đối với một số máy móc được phân loại trong Chương 84 và 85 của Biểu thuế hài hòa. Một số sản phẩm khác đang được xem xét để tăng thuế thêm.
- Đợt xem xét lại bốn năm lần thứ hai đối với các mức thuế này đang được tiến hành kể từ tháng 5 năm 2026.
Kịch bản tốt nhất và Kịch bản xấu nhất với Sales Xuất khẩu là gì?
Tất nhiên, kịch bản lý tưởng nhất vẫn là việc các nỗ lực quyết liệt của Chính phủ Việt Nam trong việc xử lý vi phạm bản quyền trực tuyến, hàng giả và phần mềm không bản quyền sẽ giúp chúng ta tránh được một cuộc điều tra chính thức. Tuy nhiên, trong kịch bản tiêu cực, hàng hóa Việt Nam có nguy cơ phải đối mặt với các biện pháp trả đũa tương tự như tiền lệ của Trung Quốc, khiến mọi ưu đãi về thuế quan hiện tại bị triệt tiêu hoàn toàn so với các đối thủ cạnh tranh trong khu vực.
Do đó, các doanh nghiệp đang thâm nhập sâu vào thị trường Hoa Kỳ cần chủ động cập nhật thông tin và thực hiện chiến lược đa dạng hóa thị trường để quản trị rủi ro một cách hiệu quả nhất.
Hãy đăng ký theo dõi Makein.vn để không bỏ lỡ các phân tích chuyên sâu tiếp theo và chủ động kiểm tra lộ trình thuế nhập khẩu Mỹ cho nhóm sản phẩm của bạn thông qua công cụ tra cứu Section 301 Tariff tại đây.
Chuyên gia với 15 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực Sales Xuất Khẩu. Tôi đồng hành cùng các doanh nghiệp Việt Nam từ các dự án MS đến OBM, từ Indonesia, Đông Âu tới thị trường Mỹ hay Argentina xa xôi.
